Yarım kalmış romanların çoğu aynı yerde durur: kırkıncı sayfa civarında, açılış sahnesinin enerjisi bittiğinde ve sonun daha çok uzak olduğu anlaşıldığında. O noktada yazarın elinde bir başlangıç vardır ama bir yol yoktur.
Sorun yetenek değil, hazırlığın yanlış şeye harcanmış olmasıdır. Sahne sahne çıkarılan ayrıntılı planlar ilk sapmada çöker; ayakta kalan plan, sahneleri değil beş kararı sabitleyen plandır.
Ayrıntılı plan neden tutmaz
Kırk sahnelik bir liste, yazmadan önce bildiğiniz bir romanın listesidir. Oysa karakterler yazarken değişir; on beşinci sahnede biri beklenmedik bir karar verir ve arkadaki yirmi beş sahne anlamsızlaşır. Liste ne kadar ayrıntılıysa, o kadarı bir anda çöpe gider.
Planın işi sahneleri önceden yazmak değil, yazarken hangi sahnenin kitaba ait olduğunu söylemektir. Bunun için sahne listesi değil, birkaç sabit karar gerekir: roman dağılmaya başladığında geri dönülecek zemin odur.
Bu yüzden aşağıdaki beş karar birkaç sayfaya sığar ve ilk sürüm boyunca değişmeden kalır. Sahneler değişir, kararlar durur.
Yazmadan önceki beş karar
Kimin hikâyesi
Romanın sonunda kim değişmiş olacak. Bu kişi her zaman en çok konuşan ya da en çok sayfası olan kişi değildir. Bunu baştan seçmezseniz, ortalarda anlatı kendiliğinden bir yan karaktere kayar ve kitap iki yarıya bölünür.
Ne istiyor, ne engelliyor
İstek somut olmalı: bir belgeyi bulmak, bir borcu kapatmak, bir şehre dönmek. Soyut istekler sahne üretmez. Engel de bir durum değil, tercihen bir kişi olmalı — çünkü karşısında kişi olan istek, sayfa üretmeye devam eder.
Son sahne
Bitişi bilmek sürprizi öldürmez, yönü verir. Tek bir cümle yeter: kim, nerede, ne anlamış olarak. Yolda bu cümle değişebilir, ama değişene kadar her sahnenin oraya yaklaşıp yaklaşmadığını ölçebilirsiniz.
Anlatıcı ve zaman
Birinci tekil mi, üçüncü tekil mi; geçmiş zaman mı, geniş zaman mı. Bu seçim yüz sayfa sonra değişirse yüz sayfa yeniden yazılır. Karar vermekte zorlanıyorsanız aynı sahneyi iki kez deneyin, hangisinde daha az açıklama yapmak zorunda kaldığınıza bakın.
Kitabın ölçüsü
Kaç bölüm, bölüm başına yaklaşık kaç kelime. Bu bir hedef değil, bir ölçü birimidir: bugün nerede olduğunuzu ve ne kadar kaldığını söyler. Ölçüsü olmayan kitap her gün aynı uzaklıkta durur, bu da bırakmanın en yaygın sebebidir.
Yine de tıkandığınızda
Beş karar tıkanmayı bitirmez, sadece teşhisi kolaylaştırır. Tıkanma neredeyse her zaman üç şeyden biridir ve üçünün çözümü ayrıdır.
Sahneyi bilmiyorsunuz. Karakterin o an ne istediğini söyleyemiyorsanız sahne yazılmaz. Üç cümleyle isteği ve engeli yazın, sahne kendiliğinden açılır.
Yanlış sahnedesiniz. Bazen tıkanma, o sahnenin kitapta yeri olmadığını söyler. Atlayın, sonraki sahneyi yazın; geri dönüp baktığınızda çoğu zaman arada bir boşluk kalmadığını görürsünüz.
Önceki bir karar yanlış. Kitap ısrarla direniyorsa sorun genelde otuz sayfa geridedir. Beş kararı yeniden okuyun; değişmesi gereken sahne değil, onlardan biridir.
Günlük düzen, ilhamdan önce gelir
Aynı saatte, aynı yerde. Beyin bağlamı mekândan ve saatten hatırlar; değişken bir program her gün yeniden ısınmayı gerektirir.
Cümlenin ortasında bırakın. Ertesi gün boş sayfayla değil, yarım cümleyle karşılaşmak başlangıç maliyetini sıfıra indirir.
İlk sürümde geri dönüp düzeltmeyin. Düzeltme ayrı bir iştir ve yazma hızını, yazmayı bırakacak kadar düşürür.
Sürüm bittiğinde sıra düzeltmeye gelir: düzenli yazma alışkanlığı kitabı bitirir, kitabın yayımlanması ise ondan sonrasını anlatır.
Kararlar bir yerde dursun
Writer Atlas'ta beş karar kitabın içinde bir sayfada durur, bölümler soldaki ağaçta sürüklenerek yeniden sıralanır, karakterler tek tek kaydedilir ve arama bütün kitapta çalışır. Yazdığınız her yerden — tarayıcı, masaüstü ya da telefon — aynı metne devam edersiniz.
Sık sorulan sorular
Bir roman kaç kelime olmalı?
Türkçe yayıncılıkta çoğu roman 60.000 ile 110.000 kelime arasındadır. Bu bir kural değil bir aralıktır; ilk kitapta alt sınıra yakın durmak hem bitirmeyi hem de yayıncıya sunmayı kolaylaştırır.
Plan yapmadan yazmak mümkün mü?
Mümkün, ama bedeli düzeltmede ödenir: plansız yazılan ilk sürüm genelde baştan aşağı yeniden kurulur. Beş karar bu bedeli, yazma özgürlüğünü kısmadan büyük ölçüde azaltır.
Kaç bölüm olmalı?
Bölüm sayısı değil bölüm uzunluğu önemlidir: okurun bir oturuşta bitirebileceği uzunluk, yani 1.500–3.000 kelime iyi çalışır. Gerisi toplam uzunluğun bu sayıya bölünmesinden çıkar.
İlk sürümü ne kadar sürede bitirmeli?
Günde 500 kelime, haftada beş gün, kabaca altı ayda 60.000 kelime eder. Sürenin kendisinden çok sürekliliği önemlidir; iki haftalık aralar ara verilen yerdeki bağlamı tamamen siler.
Yapay zekâ roman yazabilir mi?
Yazdığınız metni okuyup tutarsızlıkları, tekrarları ve zayıf sahneleri göstermekte işe yarar; taslak cümle de önerir. Ama kimin hikâyesi olduğu ve nasıl bittiği sizin kararınızdır, çünkü kitabı kitap yapan tam olarak o iki karardır.