نوشتن کتاب یک کار است و منتشر کردنش کاری دیگر، با اصطلاحات و مراحلی که هیچ‌کدام در حین نوشتن یاد گرفته نمی‌شوند. شابک، فیپا، مجوز، صفحه‌آرایی، تیراژ — همه در یک مسیر مشخص کنار هم می‌نشینند.
این مسیر از لحظه‌ای شروع می‌شود که فایل نهایی آماده است، و به نسخه‌ای ختم می‌شود که در دست خواننده است.
ناشر یا انتشار به هزینهٔ مؤلف
در راه اول، ناشر هزینهٔ تولید را می‌پردازد و در مقابل حقوق نشر و سهم فروش را میگیرد؛ کار شما تمام‌شده تحویل می‌شود و انتخاب با اوست. در راه دوم شما هزینه می‌دهید و اختیار کامل طرح جلد، قیمت و زمان انتشار دست خودتان می‌ماند، اما ریسک فروش هم با شماست.
در راه دوم مراقب قراردادها باشید. ناشری که فقط در ازای پول چاپ می‌کند و هیچ تعهدی دربارهٔ پخش و توزیع ندارد، عملاً یک چاپخانه است. پیش از امضا بپرسید کتاب به کدام کتاب‌فروشی‌ها و کدام پلتفرم‌ها می‌رود، و این را در متن قرارداد بیاورید نه در گفت‌وگو.
در هر دو راه، مراحل فنی یکسان است و ترتیبشان هم عوض نمی‌شود.
مسیر از فایل تا کتاب
ویرایش
دو کار جداست: ویرایش محتوایی که به ساختار و روایت می‌پردازد، و ویرایش زبانی که جمله و نشانه‌گذاری و رسمالخط را یکدست می‌کند. سپردن هر دو به یک نفر در یک مرحله، معمولاً یعنی هیچ‌کدام درست انجام نشده است.
شابک و فیپا
شابک شمارهٔ شناسایی کتاب است و از طریق ناشر گرفته می‌شود؛ یعنی برای گرفتنش به یک ناشر ثبتشده نیاز دارید. فیپا هم فهرست‌نویسی پیش از انتشار است که کتابخانهٔ ملی صادر می‌کند و همان قابی است که در صفحهٔ شناسنامهٔ کتاب می‌بینید.
مجوز نشر
برای چاپ کاغذی در ایران، مجوز از ادارهٔ کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفته می‌شود و ناشر آن را پیگیری می‌کند. زمانش ثابت نیست، پس تاریخ رونمایی را قبل از گرفتن مجوز اعلام نکنید.
صفحه‌آرایی و جلد
صفحه‌آرایی فارسی جزئیات خودش را دارد: قلم مناسب متن کتاب، فاصلهٔ سطرها، نیم‌فاصله‌های یکدست و حاشیهٔ عطف که نباید متن را ببلعد. جلد را جداگانه و بر اساس قطع نهایی و ضخامت عطف طراحی کنید.
چاپ دیجیتال یا افست
چاپ دیجیتال برای تیراژ کم به‌صرفه است و امکان چاپ صد نسخه را می‌دهد. افست از چند صد نسخه به بالا ارزان‌تر تمام می‌شود و کیفیت یکدست‌تری دارد. برای کتاب اول، تیراژ کم و امکان تجدید چاپ عاقلانه‌تر از انبار پر است.
نسخهٔ الکترونیکی را جدی بگیرید
پلتفرم‌های کتاب الکترونیکی فارسی مثل طاقچه و فیدیبو مخاطب خودشان را دارند و هزینهٔ تولید نسخهٔ دیجیتال در برابر چاپ ناچیز است. اگر فایل نهایی را دارید، دلیلی ندارد کتاب فقط کاغذی بماند.
ایپاب، نه پی‌دی‌اف. پی‌دی‌اف صفحه‌بندی ثابت دارد و روی موبایل خواندنش دشوار است. ایپاب متن را با اندازهٔ صفحه تطبیق می‌دهد و همان چیزی است که پلتفرم‌ها می‌خواهند.
فهرست مطالب درست. اگر عنوان فصل‌ها در فایل به‌صورت سرفصل نشانه‌گذاری شده باشد، فهرست قابل‌کلیک خودکار ساخته می‌شود؛ وگرنه باید دستی درستش کنید.
قرارداد دیجیتال را جدا ببینید. حقوق نسخهٔ الکترونیکی لزوماً بخشی از قرارداد چاپ نیست. پیش از امضا روشن کنید که کدام حق به چه کسی واگذار شده است.
پیش از پرداخت، این را بدانید
قیمت چاپ به قطع، تعداد صفحه، نوع کاغذ و تیراژ بستگی دارد. پیش از تصمیم، از دست‌کم سه جا استعلام بگیرید و مطمئن شوید همه یک مشخصات را قیمت میدهند.
نمونهٔ چاپی را پیش از تیراژ کامل ببینید. رنگ روی مانیتور با رنگ روی کاغذ یکی نیست و این تفاوت فقط روی نسخهٔ واقعی معلوم می‌شود.
پخش را از قبل حل کنید. کتابی که توزیع ندارد، در انبار می‌ماند؛ و هزینهٔ انبار ماندن بیشتر از هزینهٔ چاپ است.
اگر هنوز در مرحلهٔ نوشتن هستید، از چگونه رمان بنویسیم شروع کنید، و پیش از تحویل به ویراستار نثر فارسی را بخوانید.
فایلی که ویراستار میتواند باز کند
Writer Atlas کتاب را با همان ساختار فصل‌هایش به ورد، پی‌دی‌اف یا ایپاب می‌دهد، پس نیازی به سرهم‌کردن فایل‌های جدا نیست. تاریخچهٔ نسخه‌ها هم برای هر صفحه نگه داشته می‌شود، یعنی بعد از اعمال ویرایش هنوز می‌توانید متن پیشین را ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
بدون ناشر میتوانم شابک بگیرم؟
شابک به ناشر تعلق میگیرد نه به نویسنده، پس برای گرفتنش یا باید با یک ناشر ثبتشده کار کنید یا خودتان ناشر شوید. بیشتر نویسندگانی که خودشان هزینه میدهند، راه اول را انتخاب میکنند.
فیپا اجباری است؟
برای کتاب چاپی بله، و همان چیزی است که در صفحهٔ شناسنامه چاپ می‌شود. درخواستش را ناشر از طریق سامانهٔ کتابخانهٔ ملی ثبت می‌کند و به فایل نهایی نیاز دارد.
تیراژ اول چند نسخه باشد؟
برای کتاب اول، صد تا سیصد نسخه منطقی است. اگر فروش رفت، تجدید چاپ کار سختی نیست؛ اما هزار نسخهٔ فروش‌نرفته هم هزینه است و هم دردسر انبار.
اول کاغذی یا اول الکترونیکی؟
هر دو ممکن است. انتشار الکترونیکی سریعتر و کمهزینهتر است و میتواند مخاطب اولیه بسازد؛ اما اگر ناشر کاغذی دارید، ترتیب انتشار را باید با او هماهنگ کنید.
میتوانم ویرایش را خودم انجام دهم؟
ویرایش زبانی را تا حدی بله، بهخصوص با ابزارهایی که یکدستی رسمالخط و تکرارها را نشان میدهند. اما ویرایش محتوایی به چشم بیرونی نیاز دارد، چون نویسنده متنی را میخواند که در ذهنش هست نه آنچه روی کاغذ است.